Nie ma korzyści tam, gdzie brak przyjemności.
W. Szekspir

Nigdy nie odkładaj do jutra przyjemności, którą możesz mieć dzisiaj.
A. Huxley

Czy Aldous Huxley wypowiedział te słowa jako mężczyzna, czy po prostu jako człowiek? Michel Foucault napisał, że „Aphrodisia to akty, czyny, stosunki powodujące w pewien sposób przyjemność”.
W niniejszym tekście chciałabym pokrótce przyjrzeć się postrzeganiu mężczyzny i jego aktywności pod względem seksualnym. Współcześnie na tle dokonujących się zmian w określaniu zależności między sex i gender, mężczyzna coraz częściej bliższy jest istocie androgynicznej. Sięga po Viagrę jako wyraz konsumpcyjnej wolności w „kulturze instant”, gdzie najważniejsza jest natychmiastowa przyjemność. Toteż stereotypowe założenie zderza się z redefiniowanym paradygmatem mężczyzny; czemu towarzyszy odseparowanie seksu od prokreacji i tym samym -nadanie mu charakteru zindywidualizowanej zabawy.
Powiązanie mężczyzny z tym, co seksualne jest stereotypem, jaki został ukształtowany przez system reguł kulturowych, warunkowanych przez społeczeństwo. W kulturze europejskiej, o czym pisze Magdalena Gimbut – mężczyznę opisuje się jako tego, który działa racjonalnie, zdecydowanie aktywnie, „a seks uprawia chętnie i często, lecz bez konsekwencji (…)”.

Mężczyzna, seks i płciowość

David Riesman nazwał seks „ostatnią zdobyczą” czasów, jakie nastały po Kontrreformacji. Wtedy „uznawano, że mężczyzna ma w tej dziedzinie naturalne prawa, które w pewnych granicach może zaspokoić”. Jednak, gdy na piedestale znajdowała się władza i gospodarka, takie przekonania było skutecznie spychane na margines. Czy tak jest i dziś?
Tymczasem jak zauważa Michel Foucault seks charakteryzuje się potrójną strategią: potrzeby, chwili i stosunku. A jakie jest tu miejsce mężczyzny? Foucault określa mężczyzn „aktywnymi aktorami”, którzy „niemało się trudzą”. Autor Historii Seksualności dodaje, iż wartość mężczyzny w sposób pełnoprawny, wyraża się poprzez bycie aktywnym, a to poprzez dominowanie i penetrację. W taki sposób mężczyzna zdaniem Foucault dowodzi swojej wyższości.
Jak wynika z przekonań powyższych autorów, seksualność była kojarzona z mężczyzną jako podmiotem. Takiemu pojmowaniu męskości towarzyszy aktywność, co jest reakcją na pasywność, kojarzoną z kobiecością i bezbronnością.
Obecnie kategoria seksualności i związana z nią płciowość, zdają się przenikać do sfery konsumpcyjnej codzienności w nadmiarze, stając się jej atrybutem i tworząc nowe wzory genderowe.
Napięcie między tradycją a wspomnianymi już przeze mnie nowymi wzorami genderowymi uchwycił Krzysztof Arcimowicz. Jego zdaniem „w kulturze zachodniej seksualność stanowi ważny teren ustanawiania męskości”.
Początkowo to, co seksualne było uważane za chrześcijaństwo za podejrzane. Później takie postrzeganie było stopniowo wypierane przez koncepcje medyczne, biologiczne i psychologiczne. Zostało wzmocnione zdaniem Arcimowicza przez schemat dwóch płci biologicznych i kulturowych Karola Darwina. Darwin jako odpowiednią seksualność traktował relację między mężczyzną i kobietą. Obecnie paradygmat męskości zawiera w sobie wachlarz dyskursów (homoseksualizm, transseksualizm, transwestytyzm) – zarówno ciało jak i seksualność stanowią znaczące komponenty tworzące tożsamość płciową. Przemiany jakie dokonały się w tym zakresie są diametralne. Niegdyś sferę seksualności ściśle związaną z reprodukcją łączono z monogamią i wyłącznie z heteroseksualnością. Współcześnie jest ona konsekwentnie oddzielona od reprodukcji, a sam seks uczestnicy kultury postrzegają w kategoriach zabawy i przyjemności bez konsekwencji. Co daje im społeczne przyzwolenie na różne zachowania i orientacje seksualne. Seksualność powraca i tryumfując odrzuca tabu, ograniczenia oraz zakazy.

Ciało mężczyzny

Ciało jest wszędzie, pojawia się w wielu odsłonach, co wywołuje zainteresowanie nim samym. Jak mówi Dariusz Czaja „jedną z najbardziej charakterystycznych cech kultury współczesnej jest nadobecność ciała”.
Pod presją doskonałości i konieczności osiągania ideału pretendują do niego obecnie także mężczyźni. Powodowane jest to również faktem uniezależnienia się kobiet. Mężczyźni, aby zwrócić na siebie uwagę coraz częściej dbają o siebie tak, jak kobiety. Takie starania wymusza na nich także świat biznesu, gdzie wartość reprezentacyjności systematycznie rośnie.
Męskie ciało jest wyrazem władzy i przyjemności – coraz częściej mężczyzna jest oceniany w kategoriach własnej cielesności. Przełomem w takim postrzeganiu mężczyzny jak pisze Zbyszko Melosik miały być reklamy bielizny Calvina Kleina. Łączy się tu zmysłowe, muskularne ciało z produktem, co przyczynia się do redukowania mężczyzny do obiektu seksualnego. Za wzorzec idealnego męskiego ciała uważa się najbliższą doskonałości sylwetkę mezomorficzną (proporcjonalną), odrzucając ektomorficzną ([bardzo] szczupłą) i endomorficzną (szeroką). Toteż przeważająca część mężczyzn deklaruje, iż dąży do preferowanego przez ogół ideału.

Androgynia, czyli sex a gender

W starożytności męskie ciało i umysł stanowiły wzorzec jedynej płci. Za Arcimowiczem; przywołać można słowa Thomasa Laqueura, który pisze: „Dwie płcie nie są konieczną i naturalną konsekwencją cielesnych różnic”.
To z czasem sprawiło, że do kultury przenika androgyniczna konstrukcja mężczyzny. Obecnie określana jako third sex lub third gender. Androgynia jest terminem pochodzenia greckiego i odnosi się do człowieka, który posiada cechy męskie i żeńskie. Pojmowana jako całość wyraża jedność przed podziałem na przeciwieństwa. Może być także rozumiana jako odwieczna tęsknota człowieka za harmonijnym zjednoczeniem z kosmosem. Ta koegzystencja jest warunkiem zdrowia psychicznego, czy też raczej modelem idealnej osobowości człowieka. Takie jednostki bezdyskusyjnie radzą sobie znacznie lepiej, niż posiadające wyłącznie cechy, przypisane jednej konkretnej płci.
O dekonstrukcji binaryzmu płciowego świadczą również prace Sandry Bem. W 1974 roku Bem opublikowała Inwentarz Ról Płciowych (Bem Sex Role Inwentory – BSRI), który pozwala wyróżnić cztery typy osób, poprzez określenie rodzaju relacji jakie zachodzą pomiędzy płcią biologiczną a psychiczną. Wyróżnia ona:
osoby określone płciowo (sex-typed), u których: cechy psychiczne odpowiadają biologicznym;
osoby androgyniczne (androgynus), u których: występuje podobny stopień cech kobiecych i męskich – niezależnie od płci;
osoby nieokreślone płciowo (undifferetiated, low-lows), u których: niezależnie od płci nieukształtowane zostały zarówno cechy męskie, jak i żeńskie; w końcu-
osoby charakteryzujące się skrzyżowanym występowaniem cech psychicznych związanych z płcią (cross-sex-typed) i nasileniem cech psychicznych niezgodnych z własną płcią biologiczną
Z BSRI wynika, że płeć kulturowa (gender) nie zawsze jest zgodna z płcią biologiczną (sex). Męskość i kobiecość postrzegane są tu jako uzupełniające się wymiary. Inwentarz ukazuje również to, iż cechy społecznie uznawane za męskie i kobiece mogą się przenikać, tworząc w ten sposób osobowość androgyniczną.
W tym miejscu warto wspomnieć o zapoczątkowanej przez Jutith Butler, a nazwanej przez Teresę de Lauretis teorii queer, w której budowanie podmiotowości płciowej poddaje się analizie w kategorii performatywności. Gender jako środek dyskursywny pomaga definiować sex jako kategorię predyskursywną – neutralną i podlegającą interpretacjom kultury. Jak pisze Marzena Lizurej „teoria queer jest protestem przeciwko wszelkim normatywizacjom, które dążą do ukształtowania poszczególnych jednostek na wzór nieistniejącego realnie, ale mocno wpisanego w kulturę ideału”. Daje to możliwość przesuwania znaczeń płci. Płci nie definiuje się tu jako ‘coś’, czym jesteś, ale jako ‘coś, co robisz’ pod wpływem dominujących dyskursów.

Viagra: współczesny wyraz męskiej wolności

Wobec mężczyzny zorientowanego na podbój i społecznie aktualnej orientacji na seks warto również przywołać najbardziej spektakularną egzemplifikację. W społeczeństwie konsumpcji jest nią Viagra. Viagra jako wyraz wolności seksualnej ma dostarczyć rozrywki i ekscytacji.
Toteż, jak pisze Melosik, doskonale wpasowuje się w metaforę „kultura instant”, której symbolem jest triada: „Fast food, fast sex, fast car”. Natychmiastowość jaką umożliwia i nawyk konieczności wpisuje się w ten styl życia. „Pozwala na urzeczywistnienie seksualności w dowolnym momencie, na do seksualnej interakcji typu „instant”. Kulturę instant cechuje przekonanie, że to, co pozwala oszczędzić czas jest pozytywne. W taki sposób „instant sex” odseparowuje od zobowiązań i emocjonalnego zaangażowania. Wynikiem tego jest zmiana charakteru relacji interpersonalnych. Ilość poznawanych ludzi wzrasta proporcjonalnie do chwilowości, powierzchowności i anonimowości w stosunku do nich. Wyraża też ideę sceptycyzmu wobec angażowania się. Taka niezależność psychiczna mężczyzny względem partnerki pozwala mu na seksualną i jest katalizatorem oddzielającym duchowość od cielesności. Przy czym daje poczucie wiecznej młodości.
Dostarczając skondensowanej przyjemności, Viagra staje się ucieleśnieniem realizacji marzeń w sferze seksualności. Wielu komentatorów podkreśla, że pojawienie się Viagry stanowi kolejną fazę rewolucji seksualnej. Mężczyzna wykorzystujący ów specyfik ugruntowuje poczucie własnej wartości i pewności siebie. Z innego punktu widzenia jak wynika z badań przeprowadzonych przez Melosika wynika, iż może ona być przejawem braku męskości, gdyż jest „nienaturalnym chemicznym wspomaganiem”. Zdaniem wielu krytyków Viagra, potwierdzając prymat mężczyzn ma wyraz seksistowski.
Melosik pisze, że Viagra zamienia mężczyznę w seksualny fast food i przyczynia się do upadku antropologicznej idei fallusa. To niesie ryzyko uprzedmiotowienia ciała męskiego i tym samym podporządkowania go potrzebom seksualnym kobiet.
Mężczyzna czuje się mężczyzną poprzez swoją seksualność, która jest fundamentem i jak twierdzi Melosik buduje męskość, zawierającą w sobie potencję i atrybuty męskości. Panika wokół męskiej seksualności i potencji prowadzi mężczyzn do kulturowej niepewności. Poddany takiej presji mężczyzna wpada we własną pułapkę.

Dynamika życia społecznego i kulturowego sprawia, że pojęcie męskości jest płynne, tak jak relacja sex do gender. W wyniku tego dekonstrukcja binaryzmu dwóch płci świadczy o niekoniecznie naturalnej odrębności płci i przejściu mężczyzny od dotychczasowego stereotypu do androgynicznej persony. Pośrednio prowadzi to do oceniania doskonałości męskiego ciała, które staje się obecnie wyrazem władzy i hedonizmu (mężczyzny). Specyfikiem, jaki sprowadza je do roli przedmiotu jest Viagra. Viagra pozwala zrealizować nawyk koniecznej przyjemności i natychmiastowości, tym samym spłycając relacje międzyludzkie.
Aktualnie doniośle potwierdza się teza Christophera Lascha, że seks się desublimuje, przestaje być niezwykły, a staje się konkretny. Dla konsumpcjonizmu nie ma już ukrytych szczegółów. W kulturze instant akt jest zdepersonalizowany, a jego sacrum zostaje zredukowane do biologii. Toteż w społeczeństwie konsumpcyjnym seksualizacji życia towarzyszy nieustanne kwestionowanie aktywności mężczyzny w tym aspekcie.

Korzystałam: K. Arcimowicz, Przemiany męskości w kulturze współczesnej [w:] M. Fuszara (red.), Nowi mężczyźni? Zmieniające się modele męskości we współczesnej Polsce; M. Baer, „Męskość” w ujęciu antropologicznym [w:] B. Płonka-Syroka (red.), Stereotypy i wzorce męskości w różnych kulturach świata; S. Bem, Męskość, kobiecość: o różnicach wynikających z płci, tłum. J. Pikiel; M. Foucault, Historia seksualności, tłum. B. Banasiak, T. Komendant, K. Matuszewski; M. Gimbut, Przetłumaczyć i zrozumieć. Wzór kobiecości – perspektywa antropologiczna [w:] B. Płonka-Syroka (red.), Stereotypy i wzorce kobiecości w kulturze europejskiej i amerykańskiej; E. Głażewska, Płeć i antropologia. Koncepcja płci w ujęciu Margaret Mead; M. Lizurej, Między teorią queer a praktyką queer, czyli co to znaczy, że jesteśmy różni [w:] M. Baer, M. Lizurej (red.), Z odmiennej perspektywy. Studia queer w Polsce; Z. Melosik, Kryzys męskości w kulturze współczesnej; D. Riesman, Samotny tłum, tłum. J. Strzelecki

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>